De universele les van regenboognatie Zuid Afrika

Het ‘nieuwe’ Zuid Afrika is bijna 14 jaar oud. Nadat alle gruwelen uit de tijd van apartheid door de Waarheids- en Verzoeningscommissie in rapporten was verwoord, moest het ‘over’ zijn. Het land was vanaf dat moment de ‘regenboognatie’ en ‘proudly South African’. Anno 2008 blijken de kleuren van die regenboog echter maar met moeite in elkaar over te vloeien.

Een achttienjarige jongen rijdt een township binnen, stapt uit en begint in het wilde weg te schieten. Twintig minuten later telt de gemeenschap drie doden en een zevental gewonden. Een dag later overlijdt een tiener aan schotwonden nadat hij zou zijn neergeschoten door een Somalische winkeleigenaar. Twee gebeurtenissen uit de afgelopen twee dagen. Verhalen als deze zijn gelukkig nog vrij uitzonderlijk in Zuid Afrika waar mensen afkomstig uit een groot aantal verschillende stammen en bevolkingsgroepen naast elkaar leven. Opmerkelijk is echter dat betrokkenen en ook de berichtgeving in deze beide gevallen een duidelijke link leggen met racistische motieven en heersende onderbuikgevoelens.

Bevolkingsgroep

Volgens de Zuidafrikaanse Organisatie voor de Mensenrechten staan beide incidenten niet op zichzelf. Er is reden voor bezorgdheid. Ook een rapport van het Institute for Justice and Reconciliation over in hoeverre de verzoening heeft doorgewerkt in het land, laat zien dat er nog wel wat werk aan de winkel is.

De onderzoeksresultaten schetsen onder meer het beeld van een land waarvan 44 procent van de inwoners aangeeft dat ze het moeilijk vindt mensen uit andere rassen en bevolkingsgroepen te vertrouwen. Niet zo verrassend overigens in een land wat lang geregeerd werd door het ‘verdeel-en-heers’-principe.Wantrouwen is gezaaid en zit diep.

En bruggen slaan blijkt moeilijk. Uit het onderzoek komt naar voren dat 26 procent van de ondervraagden in het dagelijks leven nooit praat met iemand van een ander ras. En 48 procent geeft aan dat ze in hun vrije tijd geen tijd doorbrengen met mensen uit andere bevolkingsgroepen.

Daarin lijken mensen worden tegengehouden door het feit dat ze geen of weinig kennis zeggen te hebben van de culturele gebruiken van de andere groep. Van de ondervraagde Zuidafrikanen geeft 61 procent aan dat ze niets begrijpt van de manier waarop de andere bevolkingsgroepen leven. Voeg daarbij de 12 procent die zegt ‘onzeker’ te zijn en driekwart van de Zuidafrikaanse bevolking is onwetend en onkundig van de manier waarop mensen in hun eigen land maar buiten hun eigen bevolkingsgroep leven.

Ondertussen vindt een ruimte meerderheid (70%) wel dat streven naar nationale eenheid prioriteit zou moeten hebben.

Onwennig

De uitslag van het onderzoek is niet heel verrassend. In September bevond ik me in Pretoria in een gezelschap dat het huidige Zuid Afrika op micro-niveau vertegenwoordigde. Ik was getuige van hoe zo’n tien mensen - zwart, blank, kleurlingen en Indi-ers – in een communicatietraining wat onwennig het gesprek met elkaar aangingen. Bij doorvragen van de gespreksleider bleek dat angst een grote rol speelde bij ieder van hen. Bang voor wat de ander misschien over hen dacht, bang voor hun eigen emoties. En er was schaamte. Schaamte over het verleden. En niet weten hoe een nieuwe, andere houding aan te nemen.

Wat aan het einde van de dag iedereen duidelijk was, was dat relatie ontstaat en groeit bij de gratie van kwetsbaarheid. Als mensen elkaar in de ogen durven kijken en tegenover elkaar durven te erkennen dat ze bang zijn, onzeker, onwetend... dan komt er ruimte voor dialoog, voor gesprek. Wanneer de buurman kwetsbaar is, dan is het zoveel makkelijker om de drempel over te stappen en je zelf ook (figuurlijk) bloot te geven.

Zuid Afrika is hierin niet uniek. Het is een les met een universele waarde. Voor Kenia, voor Amerika, voor het Middenoosten, voor Europa en misschien ook voor Nederland?

Apartheid in kerk: niet goed te praten, wel te begrijpen

De Nederduitsch Hervormde Kerk (NHK) wil weer graag lid worden van de World Alliance of Reformed Churches (WARC). Volgens Allan Boesak, politicus en anti-apartheidsactivist sprekend namens de WARC, kan dat, mits er nog wel even aan een laatste voorwaarde wordt voldaan: Die "ondubbelsinnige sinode-uitspraak dat apartheid 'n sonde is en die teologiese regverdiging daarvan 'n dwaling".

De kerk werd eerder uit de alliantie gezet vanwege haar apartheidstandpunt. Het is moeilijk te bevatten hoe een christelijke bijbelse visie een geloof kan voortbrengen en voeden, dat gebaseerd is op de overtuiging dat het blanke menselijke ras boven het zwarte verheven zou zijn.

Ik lees deze dagen het boek ‘The Passing Summer’, geschreven door Michael Cassidy. Deze Zuidafrikaan, oprichter van de evangelische organisatie African Enterprise, helpt me op een eerlijke manier om dit land te gaan begrijpen. Interessant is bijvoorbeeld hoe hij het ontstaan van het rassendenken in de Nederduits Gereformeerde Kerk (zusterkerk van de NHK) beschrijft. Behalve geworteld in een politieke beweging (zoals het ontstaan van de Broederbond), kwam de theologische ‘verantwoording’ onder meer uit Nederland!

Een aantal Zuidafrikaanse theologen kwam namelijk tijdens hun studie in ons land in aanraking met het gedachtegoed van Abram Kuyper. Maar Kuyper’s ideeën raakten op een wel heel wonderlijke manier aan de ervaringen en de verlangens van de Afrikaners. Waar Kuyper benadrukte dat ieder domein in de samenleving zijn eigen verantwoordelijkheden voor God heeft, en God de schepper is van volkeren, zagen de Afrikaners er vooral een theologische onderbouwing in van hun verlangen naar ‘eigen volk en eigen land’.

Kracht in isolatie

Sleutelpassages uit de Bijbel waren voor hen Genesis 11, Deuteronomium 32:8 en Handelingen 17:26. Cassidy: “Al deze gedeeltes benaddrukken hoe God volkeren hun eigen plek onder de zon heeft gegeven. Het impliceert dat ze gescheiden moeten blijven. Als er geen rassenscheiding is, vindt er een mix van rassen plaats en worden God's wil en plan ontkend. Meer nog: politiek gezien zal alles verloren zijn. Israël was hierin het klassieke voorbeeld. Nationaal pluralisme, gebaseerd op ‘pluriformiteit en niet uniformiteit’, in de schepping, is de goddelijke wil.” (blz. 119)

De Afrikaners spiegelden zich aan het volk Israël, volk van het verbond, en het beloofde land. In heilige isolatie zou hun kracht liggen. Een gedachtengang die we overigens ook in bepaalde segmenten van de Nederlandse samenleving zien.

Het is al met al een niet zo verwonderlijke gedachtengang als je nagaat dat de Afrikaners er bijna bijna twee eeuwen van strijd tegen de Zulu’s en de Britten op hadden zitten. En vooral tijdens de laastste oorlog tegen de Britten (1899-1902) enorme verliezen hadden geleden.

Apartheid en de verkondiging ervan vanaf de kansel is niet goed te praten. Het is een hele zwarte bladzijde in de geschiedenis van de kerk. Maar inzicht in ontstaan ervan, levert op een bepaalde manier een vorm van begrip op die helpt om tot verzoening te komen.

Zie ook: http://www.nd.nl/Document.aspx?document=nd_artikel&id=101354

Helden

Vandaag ben ik op stap met een Mauretaanse Zuid-Afrikaan, of Zuidafrikaanse Mauretaan? Hoe het ook zij, Pierre (zo heet hij) woont al 30 jaar in Zuid-Afrika, en is bovendien een afgestudeerd 'gids', en dus ik kan hem gerust als autoriteit beschouwen als het gaat om kennis van dit land. Dat is dan ook de reden waarom we nu samen in de auto zitten. Want als het gaat om inburgeren, volg ik deze weken een spoedcursus. En Pierre is mijn volgende docent.

Terwijl we over de snelweg razen, zie ik in de verte een heuvel met vlaggenmasten en een nieuwe weg die ernaar toe leidt. Het blijkt het jongste monument in Pretoria te zijn; de administratieve hoofdstad van Zuid-Afrika die toch al geen gebrek heeft aan gedenktekens, museumhuizen en historische gebouwen. We hadden immers net de Union Buildings achter ons gelaten, en waren via Church Square met onder meer zijn Raadsaal wat ooit het eerste parlement van de Republiek van Zuid Afrika huisvestte, en het Paleis van Justitie waar Nelson Mandela terecht stond, nu op weg naar het Voortrekkermonument.

Het is eigenlijk vragen naar de bekende weg, maar ik doe het toch: “Dit nieuwe monument, dat is zeker gebouwd ter herinnering aan de helden van de struggle?” Want naast Nelson Mandela en Steve Biko, kende de strijd tegen apartheid heel veel helden en Zuid Afrika grijpt iedere gelegenheid aan om hen voor het voetlicht te brengen. Of het nu door het veranderen van straatnamen gebeurt, of in speeches bij allerlei gelegenheden. Zonder deze helden zou de Zuidafrikaanse samenleving niet zijn wat het nu is. Alle reden dus om hen niet te vergeten.

En daar zal niemand iets tegenin brengen. Want de grote meerderheid van zwart, blank en gekleurd Zuid Afrika is het er over eens dat apartheid en waar het voor stond, op geen enkele manier geaccepteerd en/of verdedigd kan worden. In hun afwijzing ervan zijn ze het meer dan eens. En dus ook in hun respect voor de al-dan-niet-gevallen helden.

Jammer dus eigenlijk dat de 43 miljoen Zuidafrikanen (nog) niet in staat zijn om dat gezamenlijk een symbolisch gezicht te geven. Want als de geschiedenis van deze relatief jonge natie iets laat zien, is het wel dat in de afgelopen 400 jaar iedere bevolkingsgroep op gezette tijden zo zijn eigen ‘struggle’ had. De Hottentotten en Koi-San in de Kaap toen de Hollanders en Britten voet aan wal zetten. De voortrekkers (de Boeren) tegen de eigen Hollandse regering en later ook de Britten en de Zoeloes. De Zoeloes op hun beurt tegen de Boeren en de Britten. En de Britten uiteindelijk weer tegen de Zoeloes en de Boeren.

Dus, wat ligt er meer voor de hand dan dit te gedenken in een gezamenlijk gedenkteken? Een symbool van wat het iedere bevolkingsgroep heeft gekost om het nieuwe Zuid Afrika vorm te geven? Een herdenken en gedenken van de kosten en de gevallen helden, maar ook de viering van de geboorte van de natie?

Het is daarom hoopvol dat 16 december, de datum waarop de slag bij Bloedrivier (tussen de Zoeloes en de Boeren) jaarlijks wordt herdacht, is omgedoopt tot 'Reconciliation Day' (Dag van Verzoening). En dat de herdenkingplechtigheid bij het Voortrekkermonument vorig jaar, een multi-cultureel feest was. Inclusief vertegenwoordigers van alle 11 taalgroepen. Wie weet wat ze dit jaar neer kunnen zetten!